Jakie są rodzaje papierów wartościowych? Oj jest ich sporo

Papiery wartościowe

 

Papiery wartościowe najczęściej kojarzą się z akcjami i obligacjami. To one są najbardziej rozpoznawalne i trudno się temu dziwić, bo pojawiają się w wiadomościach wyjątkowo często. Nieraz słyszymy, jak akcje danej spółki runęły w jeden dzień albo przeciwnie – wystrzeliły tak wysoko, że inwestorzy przecierają oczy ze zdumienia.

Tymczasem rynek jest znacznie szerszy. Obok znanych instrumentów funkcjonuje cała grupa papierów wartościowych o różnych funkcjach, poziomie ryzyka i zastosowaniach, które w określonych sytuacjach okazują się równie istotne.

 

Najważniejsze informacje w skrócie

• Rynek obejmuje 4 główne grupy papierów wartościowych: udziałowe, dłużne, pochodne i rynku pieniężnego.
• Akcje dają udział w spółce, ale ich ceny potrafią zmieniać się gwałtownie nawet w jeden dzień.
• Obligacje skarbowe uchodzą za bezpieczne, lecz w skrajnych sytuacjach państwo może utracić wypłacalność.
• Derywaty (opcje, futures, warranty) służą zabezpieczaniu ryzyka lub spekulacji i wymagają wiedzy.
• Bony skarbowe sprzedawane są z dyskontem – zysk wynika z różnicy między ceną zakupu a wartością nominalną.
• Kwity depozytowe (ADR, GDR) umożliwiają inwestowanie w zagraniczne spółki bez rachunku za granicą.
• Certyfikaty inwestycyjne i depozytowe pozwalają inwestować pośrednio lub lokować środki z możliwością obrotu.

 

Papiery wartościowe udziałowe

Ta grupa papierów wartościowych daje udział w majątku lub zyskach podmiotu, który je emituje. Inwestor nie jest tu jedynie wierzycielem – staje się współwłaścicielem lub uczestnikiem określonej struktury kapitałowej. Co to oznacza? Zyski mogą rosnąć wraz z rozwojem spółki, ale ryzyko również jest bezpośrednio powiązane z jej kondycją.

To właśnie papiery udziałowe przyciągają osoby gotowe zaakceptować większą zmienność w zamian za potencjalnie wyższe stopy zwrotu. Rynek bywa dynamiczny. Czasem aż za bardzo.

 

• Akcje

Akcje stanowią potwierdzenie udziału w spółce akcyjnej i dają określone prawa. W tym do dywidendy oraz udziału w walnym zgromadzeniu. Tyle że, zakres uprawnień zależy od rodzaju akcji i statutu spółki. Wahania cen też potrafią być gwałtowne. Na wycenę wpływają wyniki finansowe, nastroje inwestorów, sytuacja gospodarcza, a czasem nawet pojedyncza informacja medialna. Jednego dnia euforia, drugiego wyprzedaż. W akcjach to normalka.

Dla wielu inwestorów akcje pozostają podstawowym narzędziem budowania kapitału w długim terminie. Tyle, że nie zawsze spokojnym.

 

• Prawa do akcji (PDA)

PDA pojawiają się w okresie między przydziałem nowych akcji a ich rejestracją w sądzie. To stan przejściowy, ale w pełni zbywalny na giełdzie. Po co to rozwiązanie? Umożliwia obrót jeszcze zanim akcje formalnie zaczną istnieć w obrocie prawnym.

Cena PDA zwykle zbliżona jest do ceny przyszłych akcji, choć mogą występować różnice wynikające z oczekiwań rynku. Inwestorzy spekulują. Czasem trafnie. To instrument krótkiego życia, lecz o dużym znaczeniu przy emisjach nowych akcji.

 

• Kwity depozytowe (np. ADR, GDR)

Kwity depozytowe reprezentują akcje spółek notowanych w innym kraju. Tym samym umożliwiają ich obrót na lokalnej giełdzie. Chodzi o wygodę i dostępność. Inwestor może nabyć ekspozycję na zagraniczne przedsiębiorstwo bez zakładania rachunku za granicą.

ADR (American Depositary Receipts) funkcjonują głównie na rynku amerykańskim, natomiast GDR (Global Depository Receipts) mają charakter bardziej międzynarodowy. Skąd ta różnica? Wynika z miejsca emisji i regulacji prawnych, którym podlegają.

To rozwiązanie szczególnie istotne dla inwestorów dywersyfikujących portfel geograficznie.

 

• Certyfikaty inwestycyjne

Certyfikaty inwestycyjne emitowane są przez fundusze inwestycyjne zamknięte i potwierdzają udział w ich aktywach. Nie przypominają typowych jednostek uczestnictwa. Różnią się sposobem obrotu i płynnością.

Ich cena rynkowa może odbiegać od wartości aktywów netto funduszu. Decydują o tym popyt, podaż oraz oczekiwania co do przyszłych wyników zarządzających. Rynek wycenia nie tylko aktywa, ale i zaufanie. To instrument częściej spotykany w portfelach bardziej świadomych uczestników rynku.

 

Papiery wartościowe dłużne

W tej kategorii inwestor nie nabywa udziału w kapitale, lecz udziela finansowania emitentowi. W zamian otrzymuje obietnicę zwrotu środków wraz z odsetkami w określonym terminie.

Wiarygodność emitenta ma tu ogromne znaczenie. Dlaczego? Bo im większe ryzyko niewypłacalności, tym wyższe oprocentowanie musi zostać zaoferowane, aby przyciągnąć kapitał. Rynek sam ustala równowagę. Przykładem mogą być obligacje Argentyny, która już nieraz ogłaszała bankructwo. Ten kto kupi ich obligacje, musi się liczyć z kolejnym bankructwem kraju. Dlatego też, akcje tego typu mają wyższy procent, bo nikt przy standardowej stopie oprocentowanie by ich nie kupił ... no prawie nikt.

 

• Obligacje skarbowe

Obligacje skarbowe emitowane są przez państwo w celu finansowania wydatków budżetowych. Uważane za jedne z najbezpieczniejszych instrumentów dłużnych. Za ich wykup odpowiada aparat państwowy wraz z systemem podatkowym.

Oprocentowanie bywa niższe niż w przypadku obligacji korporacyjnych, lecz dla wielu inwestorów stabilność jest wartością samą w sobie. Szczególnie w okresach niepewności gospodarczej. To instrument często wybierany do ochrony kapitału, a nie jego agresywnego pomnażania.

Tyle, że wbrew pozorom obligacje nie dają 100% pewności zachowania kapitału. Przykładem może być, bankructwo danego kraju czy wojna, która może doprowadzić kraj do ruiny i jego niewypłacalności. Więcej na ten temat pisaliśmy w artykule: Czy obligacje skarbowe są bezpieczne? To nie jest takie oczywiste.

 

• Obligacja komunalne

Emitowane przez jednostki samorządu terytorialnego, obligacje komunalne służą finansowaniu infrastruktury, transportu czy inwestycji publicznych. Drogi, szkoły, sieci wodociągowe.

Ryzyko zależy od kondycji finansowej samorządu oraz stabilności jego dochodów. W wielu przypadkach są postrzegane jako stosunkowo bezpieczne, choć mniej płynne niż obligacje skarbowe.

 

• Obligacje korporacyjne

Spółki emitują obligacje, aby pozyskać środki na rozwój, inwestycje lub refinansowanie zadłużenia. Inwestor wchodzi w rolę wierzyciela przedsiębiorstwa. Otrzymuje on odsetki, ale ponosi ryzyko niewypłacalności emitenta.

Wyższe oprocentowanie bywa rekompensatą za większą niepewność. Analiza sytuacji finansowej spółki staje się więc niezwykle wazna, podobnie jak ocena branży, w której działa.

 

• Bony skarbowe/pieniężne

Bony skarbowe emitowane są przez państwo, natomiast bony pieniężne przez bank centralny. Ich wspólną cechą jest krótki termin zapadalności. Czasem zaledwie kilka miesięcy. Służą zarządzaniu płynnością w systemie finansowym oraz regulowaniu podaży pieniądza. Wpływają na poziom stóp procentowych i koszt finansowania w gospodarce.

Dla inwestorów instytucjonalnych stanowią podstawowe narzędzie lokowania nadwyżek finansowych o niskim ryzyku.

 

• Listy zastawne

Listy zastawne emitowane są przez banki hipoteczne i zabezpieczone portfelem kredytów, najczęściej hipotecznych. To istotna różnica. Inwestor ma dodatkowe zabezpieczenie w postaci aktywów o realnej wartości.

Ich konstrukcja prawna ogranicza ryzyko, choć nie eliminuje go całkowicie. Stabilność rynku nieruchomości odgrywa tu znaczącą rolę.

 

Papiery wartościowe pochodne (Derywaty)

Derywaty nie mają własnej wartości w oderwaniu od aktywa bazowego. Ich cena zależy od instrumentu, na którym są oparte – akcji, indeksu, surowca czy stopy procentowej. Wykorzystuje się je do zabezpieczania ryzyka lub spekulacji na zmianach cen. Pozwalają zarządzać ekspozycją rynkową bez konieczności fizycznego posiadania aktywa bazowego. To narzędzia wymagające wiedzy. Bez tego łatwo o kosztowne błędy.

 

• Opcje

Opcja daje nabywcy prawo, ale nie obowiązek, kupna lub sprzedaży instrumentu bazowego po ustalonej cenie w określonym terminie. To inwestor decyduje, czy z niego skorzysta. Za to prawo płaci premię opcyjną. Co to oznacza? Jeśli warunki rynkowe nie będą korzystne, opcja może wygasnąć bez wartości, a zapłacona premia staje się kosztem.

Opcje stosowane są zarówno do zabezpieczania portfela, jak i strategii o charakterze spekulacyjnym.

 

• Kontrakty terminowe (Futures)

Futures to umowy zobowiązujące obie strony do kupna lub sprzedaży aktywa bazowego w przyszłości po określonej cenie. W przeciwieństwie do opcji nie ma tu wyboru. Jest obowiązek.

Instrumenty te są standaryzowane i notowane na giełdach, co zwiększa ich płynność. Dlaczego inwestorzy po nie sięgają? Umożliwiają one zabezpieczenie ceny surowców, walut czy indeksów przed niekorzystnymi zmianami.

 

• Warranty

Warranty uprawniają do objęcia akcji emitenta w przyszłości po z góry ustalonej cenie. Konstrukcyjnie przypominają opcje. Różnią się jednak źródłem emisji, bo są emitowane bezpośrednio przez spółkę lub instytucję finansową.

Ich wartość zależy od ceny akcji bazowych oraz czasu pozostałego do wygaśnięcia. A co z ryzykiem? Wysokie wahania cen akcji mogą prowadzić zarówno do znacznych zysków, jak i utraty całej zainwestowanej kwoty.

 

Papiery wartościowe rynku pieniężnego

Rynek pieniężny obejmuje instrumenty o wysokiej płynności i krótkim terminie zapadalności, zazwyczaj nieprzekraczającym jednego roku. Służą zarządzaniu nadwyżkami finansowymi i utrzymaniu płynności. Instytucje finansowe wykorzystują je do lokowania wolnych środków przy relatywnie niskim ryzyku. Krótki horyzont ogranicza wpływ długoterminowych wahań gospodarczych.

 

• Bony komercyjne

Bony komercyjne emitowane są przez duże przedsiębiorstwa w celu pozyskania krótkoterminowego finansowania. Zwykle służą pokryciu bieżących zobowiązań lub sezonowych potrzeb kapitałowych. Ich termin zapadalności jest krótki, często liczony w miesiącach. Dlaczego firmy po nie sięgają? Pozwalają pozyskać środki szybciej i taniej niż w przypadku kredytu bankowego.

Dla inwestorów stanowią alternatywę o wyższym oprocentowaniu niż instrumenty skarbowe, lecz z większym ryzykiem kredytowym.

 

• Certyfikaty depozytowe

Certyfikat depozytowy to papier wartościowy emitowany przez bank, potwierdzający przyjęcie depozytu na określony czas i warunkach. Różni się od tradycyjnej lokaty. Można go sprzedać przed terminem zapadalności.

Jego oprocentowanie zależy od stóp procentowych oraz wiarygodności banku emitenta. Obrót wtórny umożliwia odzyskanie środków bez konieczności czekania do końca umowy.

 

• Bony skarbowe

Bony skarbowe to krótkoterminowe papiery emitowane przez państwo w celu finansowania bieżących potrzeb budżetowych. Jednocześnie pełnią funkcję narzędzia polityki pieniężnej. Ich wykup następuje w krótkim czasie, często w ciągu kilku miesięcy. Po co inwestorom taki instrument? Umożliwia bezpieczne parkowanie kapitału przy zachowaniu wysokiej płynności.

Choć oprocentowanie bywa niewielkie, znaczenie tych papierów dla stabilności rynku finansowego pozostaje ogromne.

Przy bonach skarbowych warto zatrzymać się na chwilę, bo pojawia się naturalne pytanie: po co one, skoro istnieją obligacje skarbowe? Nawet krótkoterminowe. Różnica nie polega wyłącznie na czasie trwania, lecz na sposobie działania tych instrumentów.

Bony skarbowe sprzedawane są z dyskontem. Nie wypłacają odsetek w trakcie trwania. Inwestor kupuje je taniej, a przy wykupie otrzymuje pełną wartość nominalną. Skąd zysk? No właśnie z tej różnicy. Czyli kupujesz np. bon za 950 tysięcy, a sprzedajesz za 1 mln.

Obligacje skarbowe działają inaczej. Najczęściej wypłacają odsetki w określonych terminach albo mają mechanizm indeksacji, np. do inflacji. Są lepiej dopasowane do dłuższego oszczędzania i ochrony wartości kapitału.

Różnica tkwi też w zastosowaniu. Bony pomagają państwu zarządzać płynnością w krótkim okresie, reagować na chwilowe niedobory środków czy wahania dochodów budżetowych. Obligacje służą finansowaniu większych potrzeb i stabilizowaniu długu publicznego w dłuższym czasie.

 

Inne formy papierów wartościowych

Nie wszystkie papiery wartościowe mieszczą się w typowym podziale na udziałowe i dłużne. Istnieje grupa instrumentów pełniących wyspecjalizowane funkcje w obrocie gospodarczym i handlu międzynarodowym. Mniej znane, ale wciąż istotne.

Część z nich wywodzi się z praktyki kupieckiej sprzed dekad, inne powstały wraz z rozwojem nowszych rynków finansowych.

 

• Tytuły uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych

Tytuły uczestnictwa to po prostu potwierdzenie, że masz swój kawałek funduszu inwestycyjnego. Nie kupujesz konkretnych akcji czy obligacji. Kupujesz udział w całym koszyku. Fundusz zbiera pieniądze od wielu osób i inwestuje je w różne rzeczy. Akcje, obligacje, czasem coś jeszcze. Twoje zyski albo straty zależą od tego, jak radzi sobie cały portfel, a nie jedna firma.

To rozwiązanie dla tych, którzy wolą, żeby ktoś inny podejmował decyzje inwestycyjne. Ty wpłacasz środki. Resztą zajmują się zarządzający.

 

• Listy przewozowe i konosamenty

Listy przewozowe i konosamenty to dokumenty, które potwierdzają, kto ma prawo do towaru w trakcie transportu. Najczęściej używa się ich w handlu międzynarodowym. Bez nich byłby chaos.

Konosament morski działa trochę jak „dowód własności” ładunku na statku. Osoba, która go posiada, może odebrać towar w porcie albo nawet sprzedać go dalej, zanim dopłynie na miejsce.

 

• Weksle i czeki

Weksle i czeki należą do najstarszych form papierów wartościowych wykorzystywanych w obrocie gospodarczym. Mimo rozwoju płatności elektronicznych wciąż mają zastosowanie. Szczególnie w relacjach biznesowych. Weksel stanowi bezwarunkowe zobowiązanie do zapłaty określonej kwoty w wyznaczonym terminie. Czek natomiast jest poleceniem wypłaty środków z rachunku bankowego. Zapewniają formalne zabezpieczenie płatności i mogą być dochodzone na drodze prawnej.

 

Rodzajów papierów wartościowych jest jeszcze więcej

Poza wymienionymi wcześniej instrumentami istnieje jeszcze długa lista innych papierów wartościowych. Funkcjonują one w określonych segmentach rynku. Nie wszystkie są powszechnie znane. I trudno się dziwić. Gdyby próbować opisać każdy z nich szczegółowo, zabrakłoby kartek ... a w internecie taka lista ciągnęłaby się bez końca.

W różnych systemach prawnych i sektorach gospodarki spotyka się m.in.:

• Papiery sekurytyzacyjne – oparte na pakietach wierzytelności, np. kredytów hipotecznych.
• Obligacje zamienne – dające możliwość zamiany długu na akcje spółki.
• Obligacje podporządkowane – o niższym priorytecie spłaty w razie upadłości emitenta.
• Tokenizowane papiery wartościowe – cyfrowe odpowiedniki instrumentów finansowych oparte na technologii blockchain.
• Akcje uprzywilejowane – zapewniające dodatkowe prawa, np. większą liczbę głosów lub pierwszeństwo w dywidendzie.

Rynek finansowy stale się zmienia. Pojawiają się nowe konstrukcje, inne znikają lub ewoluują wraz z regulacjami i technologią.

 

Tabela głównych rodzajów papierów wartościowych

 

 

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czym są papiery wartościowe?
Papiery wartościowe to instrumenty finansowe potwierdzające prawa majątkowe, udziałowe lub wierzytelności wobec emitenta.

Jakie są główne rodzaje papierów wartościowych?
Do najważniejszych należą papiery udziałowe, dłużne, pochodne oraz instrumenty rynku pieniężnego.

Czy akcje są bardziej ryzykowne niż obligacje?
Zwykle tak, ponieważ ich wartość zależy od kondycji spółki i nastrojów rynku, a nie od stałych odsetek.

Na czym polega różnica między obligacją a bonem skarbowym?
Bony skarbowe sprzedawane są z dyskontem i nie wypłacają odsetek, a obligacje zwykle zapewniają kupony lub indeksację.

Do czego służą instrumenty pochodne?
Pozwalają zabezpieczać portfel przed ryzykiem lub spekulować na zmianach cen aktywów bazowych.

Co to są kwity depozytowe ADR i GDR?
To papiery reprezentujące akcje zagranicznych spółek, które można kupować na lokalnych giełdach.

Czy obligacje skarbowe są całkowicie bezpieczne?
Nie, choć są stabilne, skrajne sytuacje jak bankructwo państwa lub wojna mogą zagrozić ich wykupowi.

Czym różnią się certyfikaty inwestycyjne od jednostek funduszy?
Certyfikaty funduszy zamkniętych są notowane na rynku i ich cena może odbiegać od wartości aktywów netto.

Po co firmom bony komercyjne?
Pozwalają szybko pozyskać krótkoterminowe finansowanie, często taniej niż kredyt bankowy.